Świat, który już nie istnieje. Prokudin-Gorski

1024px-Rgb-compose-Alim_Khan

Każdy kto wie co nieco o historii fotografii zapewne myśli, że kolorowe foto zostało wynalezione gdzieś w połowie XX wieku. Myśleli tak chyba wszyscy, aż nagle na początku lat dwutysięcznych w internecie pojawiło się około 2000 wysokiej jakości kolorowych zdjęć Cesarstwa Rosyjskiego z przełomu XIX/XX wieku. Twierdzono przy tym, że to nie retusz i nie photoshop, w związku z czym wszyscy fotografowie jak jeden mąż przeżyli dysonans poznawczy.

(Uwaga! W środku dużo zdjęć)

Autorem tych zdjęć był Siergiej Prokudin-Gorski, rosyjski chemik i jeden z pionierów fotografii kolorowej. Formalnie Prokudin-Gorski nie był pierwszym fotografem robiącym zdjęcia w kolorze. Przed nim byli choćby James Clerk Maxwell, Hermann Vogel, bracia Lumiere i Adolf Miethe, którego Siergiej Prokudin-Gorski uważał za swojego nauczyciela i od którego zapożyczył konstrukcję udoskonalonej przez niego później kamery.

Jednak nikt z powyższych ludzi prócz Prokudina nie pozostawił po sobie niemal żadnej spuścizny fotograficznej. Byli to przede wszystkim naukowcy, chemicy, fizycy i wynalazcy. Tworzyli teorię koloru, opracowywali i doskonalili technologię, odkrywali sensybilizatory, światłoczułe płytki i reagenty. Ale nikt z nich nie fotografował.

Prokudin-Gorski nie tylko udoskonalił technologie poprzedników (ma na swoim koncie sporo wynalazków i patentów), ale wykonał też ponad 4000 zdjęć w różnych zakątkach Cesarstwa Rosyjskiego i nie tylko.

Około 1905 roku Prokudin postanowił dokumentować za pomocą fotografii Imperium Rosyjskie. Kilka lat później, a mianowicie w maju 1909 roku otrzymał on audiencję u cara Nikołaja II, któremu ten pomysł spodobał się na tyle, że fotografowi przydzielony został specjalny wagon z ciemnią, nieduży parowiec z załogą do pracy na szlakach wodnych oraz pozwolenie do wejścia na wszystkie tereny.

W latach 1909-1916 Prokudin-Gorski odwiedził dużą część Imperium Rosyjskiego fotografując świątynie, fabryki, panoramy miast i najrozmaitsze sceny życia codziennego.

Prokudin_map

Klikalna mapa pokazująca miejscowości odwiedzone przez Siergieja Prokudina-Gorskiego, których zdjęcia zachowały się do naszych czasów

W rezultacie pojawiło się kilka tysięcy kompletów składających się z trzech szklanych płytek. Same płytki były czarno-białe, ale po ich umieszczeniu do odpowiedniego rzutnika zaczynała się magia.

Prokudin-Gorski mógł z całą pewnością jeszcze przez długi czas fotografować cesarstwo na pociechę carowi i przyszłym historykom, lecz niespodziewanie zaczęły się problemy. Najpierw nie powiódł się projekt fotografowania małej zwycięskiej wojny, która niespodziewanie okazała się Pierwszą Światową i wcale nie zwycięską. Później, znowuż niespodziewanie, nadszedł rok 1917, car wraz z rodziną został zamordowany. Pomieszkawszy rok z bolszewikami i zrozumiawszy, że eksperymenty fotograficzne nie szczególnie ich pociągają, Prokudin wyjechał do Francji, zabierając ze sobą rodzinę i gdzieś tak z połowę zdjęć. Drugą połowę czy to zarekwirowali bolszewicy, czy to sam autor schował gdzieś z dala od wszystkich. Gdzie ona jest – nie wie nikt. We Francji jednak jego kolekcja też, jak się okazało, nie była specjalnie potrzebna i w rezultacie w 1948 roku jego potrzebujący pieniędzy spadkobiercy sprzedali ją na aukcji Bibliotece Kongresu USA. Pracownicy tej ostatniej też nie wiedzieli za bardzo co robić z tym nabytkiem, więc po prostu położyli do szafy i zapomnieli.

Jednak półwieku później cywilizacja ludzka wynalazła photoshop i skanery, stąd też bibliotekarzy wpadli na genialny pomysł: „Słuchajcie, zeskanujmy może wreszcie te szkiełka, a później połączmy je na kompie w kolor!” Wszak komputer rozumie kolor dokładnie tak samo jak aparat Prokudina – w postaci kombinacji trzech kolorowych kanałów. Operacja się powiodła, jej rezultaty zostały zamieszczone w internecie i w ten sposób zdjęcia po niemalże 80 latach znów ujrzały światło dzienne.

Trochę informacji technicznych

Metoda Prokudina-Gorskiego polegała na użyciu trzech filtrów: czerwonego, niebieskiego i zielonego. Zdjęcie było robione z trzech czarno-białych kamer jednocześnie z wykorzystaniem filtrów. Co prawda, wówczas nie wynaleziono jeszcze dobrej metody wywoływania obrazów kolorowych na płytce, wobec czego zdjęcia były częściej demonstrowane na ekranie jednocześnie z trzech rzutników.

Na tej samej zasadzie łączenia trzech podstawowych kolorów działają i monitory komputerów, i ekrany smartfonów, i telewizory, i rzutniki, i drukarki, i prasy drukarskie, choć istnieje też pewna różnica.

Tam, gdzie obraz sam emituje światło bądź jest rzutowany na jakąś powierzchnię – czyli ekrany i rzutniki – tam wykorzystywana jest synteza addytywna i model przestrzeni barw RGB (red, green, blue). Wczesne modele rzutników miały trzy obiektywy – po jednym na każdy z tych kolorów – i łączyły się w finalny obraz kolorowy bezpośrednio na ekranie.

800px-Prokudin-Gorski-Camera-de.svg_

Zasada działania kamery Prokudina-Gorskiego

Zaś tam, gdzie obraz jest nanoszony na jakiś materiał i sam nie emituje światła, a jedynie odbija lub przepuszcza przez siebie światło z jakiegoś źródła, tam nakładane są na siebie różnego koloru farby – nazywa się ów sposób syntezą sybtraktywną. W każdej drukarce możemy zobaczyć pojemniki z błękitną (cyan), purpurową (magneta) i żółtą (yellow) farbą, oraz dodatkową czarną (black) – jest to właśnie kanoniczny poligraficzny CMYK.

Prokudin nie był pierwszym, ale jednym z niewielu, którzy dopracowali swój wariant do perfekcji. Generalnie płytki do kolorowych zdjęć zostały opatentowane już przez braci Lumiere, przy czym nie tylko w teorii – są zdjęcia Paryża z początku XX wieku, kolorowe fotoreportaże z frontów pierwszej wojny światowej, sceny życia codziennego etc.

Natomiast co do kolekcji Prokudina, jest ona, generalnie rzecz biorąc, największym na świecie zbiorem fotografii kolorowych wykonanych w ten sposób – był to wszakże projekt cesarski. Zawiera duże ilości widoków miast powiatowych, krajobrazów, budynków cerkwi, fabryk. Zdjęć ludzi niestety nie jest wiele, w tym zestawieniu postarałem się przedstawić najciekawsze z nich plus kilka krajobrazów dla urozmaicenia. Zobaczyć całą kolekcję, czy też porównać wygląd tych samych miejsc sprzed 100 lat i obecnie można pod linkiem.

Zdjęć jest dużo, tak że z pewnością jakiś podkład muzyczny nie będzie zbędny. Jako że sporą część galerii stanowią zdjęcia rosyjskiego orientu, myślę, że Tańce Połowieckie będą tu pasowały jak ulał:

W tym miejscu Państwa opuszczam i zapraszam do oglądania (większość zdjęć jest klikalna).

1289

1. Trzy pokolenia. A. P. Kałganow z synem i wnuczką. Dwóch ostatnich pracują w fabryce miasta Złatoust

1277

2. Uzbekistan. Prace przy górnym biegu Syr-Darii

1171

3. Austriaccy jeńcy wojenni obok baraku nieopodal wsi Kondopoga

1256

4. Uzbekistan. Wartownik przy pałacu obok starych dział. Plac Registan, Buchara

1115

5. Gruzja. Autoportret nad rzeką Skuritschali

1117

6. Gruzja, Batumi. Mułłowie przed meczetem

1000

7. Rosja. Baszkirski zwrotniczy niedaleko stacji Ust’-Kataw

1052

8. Biełoziersk. Grupa dzieci

926

9. Turcja, Artvin. Mułła z uczennicami

912

10. Uzbekistan, Samarkanda. Lekarze

781

11. Lanie betonu pod śluzę zapory wodnej. Okolice wsi Biełoomut

1059px-Reclining_red-haired_woman_in_white_blouse_and_blue_skirt_by_Sergey_Prokudin-Gorsky_ca._1910

12. Etiuda. Kobieta w białej bluzce i niebieskiej spódnice

643

13. Uzbekistan, step Głodowy. Koczujący Kirgizi

645

14. Wieś Izwiedowo. Kobieta nawija przędzę

634

15. Uzbekistan, Samarkanda. Sartowie

1024px-Prokudin-Gorskii-31

16. Widok na Tobolsk z dzwonnicy cerkwi Prieobrażenskiej

1049

17. Ormianka

524

18. Kiryłow. Dziewczynki z jagodami

412

19. Rosja. Pracy przy kopalni bajkalskiej

289

20. Okolice Petrozawodzka. Prokudin-Gorski jedzie drezyną koleją Murmańską.

486

21. Most do uzdrowiska w Gagrach

630

22. Azerbejdżan, osada Grafowka. Osadnik z rodziną.

566

23. Dagestan, wieś Arakani. Lezgin

578

24. Gruzja. Bawełna w Suchumskim Ogrodzie Botanicznym

641

25. Uzbekistan, step Głodowy. Nazar Mahomet

310

26. Uzbekistan, Buchara. Emir Buchary

332

27. Rosja. Dagestańczycy we wsi Arakani

268

28. Uzbekistan. Więźniowie w Bucharze

Staritsa

29. Widok na miasto Starica

Turkmen_man_with_camel

30. Turkmenistan, okolice Bajram-Ali. Dostawy surowca do zakładu przetwarzania bawełny

Gorskii_03961u

31. Monastyr Sołowiecki

Gorskii_04422u

32. Zbiory zbóż w Rosji

2172

33. Uzbekistan, Samarkanda. Nosiwoda

Prokudin-Gorskii-09

34. Pustelnia Niłowo-Stołobieńska nad jeziorem Seliger

Gorskii_04449u

35. Widok na Suzdal

2075

36. Rosja. Grupa pracowników kolei na przystani w Kiem’-Pristań

1651

37. Szwajcaria. Na werandzie w Lugano

1656

38. Mury twierdzy smoleńskiej

1966

39. Turkmenistan, okolice Bajram-Ali. Dostawy surowca do zakładu przetwarzania bawełny

1970

40. Uzbekistan. Minister spraw wewnętrznych Buchary (Kusz-Beggi)

1986

41. Uzbekistan, Samarkanda. Handlarze w Registanie

1725

42. Gruzja. Pakowanie wody mineralnej Borjomi

1739

43. Uzbekistan, Samarkanda. Na placu Registan

2063

44. Północno-zachodnia część miasta Złatoust

2151

45. Rosja. Pinchus Karlinski. Lat 84. Od 66 lat pracujący jako nadzorca śluzy w Czernihowie

2094

46. Uzbekistan, Samarkanda. Szaszłyk

Gorskii_03965u

47. Wiatraki w Zachodniej Syberii

Prokudin-Gorskii-24

48. Katedra św. Mikołaja w Możajsku

2185

49. Uzbekistan, Samarkanda. Starzy Sart (Babajka)

Prokudin-Gorskii-25

50. Most kolejowy przez rzekę Kamę

Gorskii_04434u

51. Widok na Tbilisi

2179

52. Turkmenistan, Bajram-Ali. Pracownicy pakujący makuchy

2173

53. Uzbekistan. Policjant w Samarkandzie

2260

54. Kirgistan. Obserwacja  zaćmienia słońca 1 stycznia 1907 roku nieopodal stacji Czerniajewo w górach Tienszan nad kopalnią Salukta

1971

55. Uzbekistan, Samarkanda. Studenci

1975

56. Uzbekistan, Samarkanda. Cieśla

Gorskii_03974u

57. Kostroma. Wejście do cerkwi zmartwychwstania

Gorskii_03978u

58. Mauzolea Szachi-zinda w Samarkandzie

2180

59. Turkmenistan, okolice Bajram-Ali. Dżygit Ibrahim

2157

60. Turkmenistan, okolice Bajram-Ali. Tekin z rodziną

2146

61. Uzbekistan, Samarkanda. Na dziedzińcu meczetu Szir-Dor

RostovKremlin

63. Widok na rostowski Kreml

Gorskii_04444u

64. Katedra w Kostromie

Prokudin-Gorskii-26

65. Lokomotywa kolei Samarsko-Złatoustowskiej

Prokudin-Gorskii_SPB_Cathedral_of_Resurrection_of_Christ_detail

66. Fragment Cerkwi na Krwi w Petersburgu

Prokudin-Gorskii-15

67. Sprzedawca melonów w Samarkandzie

1060

68. Rosja, Ostriecznyj. Rzeka Swir’

1168

69. Rosja. Grupa pracowników kolei na przystani w Kiem’-Pristań

1173

70. Rosja. Obok jeziora Wygoziero

1255

71. Uzbekistan, Samarkanda. Pastuch

1522

72. Widok na Dyneburg

1521

73. Gdzieś w Zachodniej Europie. Etiuda z chłopcem

1620

74. Uzbekistan, Samarkanda. Grupa żydowskich dzieci z nauczycielem

1544

75. Rosja. Zbiory w klasztorze Leuszyńskim

1462

76. Rosja. Nocny obóz nad rzeką Czusowaja

1519

77. Ukraina. Okolice miasta Putiwl w obwodzie Kurskim

1280

78. Uzbekistan, Buchara. Zakuci więźniowie

1507

79. Uzbekistan, step Głodowy. Karawan wielbłądów przewożący paszę

1253

80. Uzbekistan. Urzędnik bucharski. Przed pałacem w ogrodzie emira Szir-Buduna

1170

81. Rosja. Snopowiązałka. Obok wsi Kondopoga

576

82. Azerbejdżan, step Mugan. Gruzinka w stroju ludowym

Rzhev

83. Panorama miasta Rżew nad Wołgą

Torzhok_abbey

84. Opactwo w miejscowości Torżok

488

85. Lew Tołstoj

Podziel się: